Η γέννηση ενός μωρού συνοδεύεται από μια πληθώρα δυνατών συγκινήσεων: χαρά, ενθουσιασμό, αλλά και φόβο, άγχος ή ανησυχία και ορισμένες φορές μπορεί να προκαλέσει και κάτι που η νέα μητέρα δεν περιμένει: κατάθλιψη.
Κατά τη διάρκεια της κύησης – πιθανότατα στο πλαίσιο της προστασίας της διαδικασίας επιβίωσης του ανθρώπου είδους - η πιθανότητα εμφάνισης ψυχικής διαταραχής (ακόμα και αν πρόκειται για υποτροπή γνωστού προβλήματος) είναι μειωμένη.
Μέσα σε 48 ώρες από τον τοκετό, τα επίπεδα των οιστρογόνων, της προγεστερόνης και της κορτιζόλης μειώνονται δραματικά. Οι ορμόνες αυτές φαίνεται πως σχετίζονται με τη διάθεση, η απότομη δε μεταβολή τους φαίνεται πως μπορεί να επηρεάσει σημαντικά, ιδιαίτερα άτομα με κάποια προδιάθεση.
Περίπου 50% έως και 85% των λεχωίδων εμφανίζει ανησυχία, ευμεταβλητότητα της διάθεσης, και ευσυγκινησία τις πρώτες ημέρες μετά τον τοκετό, ενώ αυτά τα συμπτώματα υποχωρούν μέσα σε μια-δύο εβδομάδες. Για τις περισσότερες γυναίκες τα συμπτώματα αυτά είναι σχετικά ήπια και δεν επηρεάζουν την ικανότητά της νέας μητέρας να φροντίσει το νεογνό. Περνούν αυτόματα και δεν απαιτείται άλλη θεραπεία εκτός από υποστήριξη και καθησυχασμό από το οικείο περιβάλλον.
Παρόλα αυτά στο 10% περίπου τα συμπτώματα αυτά μπορεί να διαρκέσουν περισσότερο και η βαρυτητά τους να είναι μεγαλύτερη. Πρόκειται τότε για επιλόχεια κατάθλιψη. Συμπτώματα της είναι η έντονη ανησυχία, υπερβολικό άγχος, κόπωση και αίσθημα αναξιότητας. Ιδιαίτερα ευάλωτες είναι γυναίκες με ιστορικό κατάθλιψης ή προηγούμενης επιλόχειας κατάθλιψης, γυναίκες που έχουν αντιμετωπίσει έντονα στρεσσογόνα γεγονότα πρόσφατα ή όταν η σχέση με το σύντροφο είναι δύσκολή και όταν δεν υπάρχει υποστηρικτικό δίκτυο, ή μετά από μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη. Επίσης η έλλειψη ύπνου κατά τη διάρκεια της λοχείας φαίνεται να αυξάνει τον κίνδυνο κατάθλιψης και γι΄ αυτό η νέα μητέρα θα πρέπει να χρησιμοποιεί κάθε διαθέσιμη στιγμή για ξεκούραση. Αντίθετα με την ευμεταβλητότητα της λοχείας η επιλόχειος κατάθλιψη δεν περνά τόσο εύκολα και ίσως χρειαστεί θεραπεία. Σε γυναίκες με σχετικά ήπια ή μέτρια συμπτώματα η ψυχοθεραπεία (ομαδική ή ατομική, γνωστικής, συμπεριφορικής ή διαπροσωπικής κατεύθυνσης) είναι αποτελεσματική και αυτή η μορφή αντιμετώπισης ενδείκνυται ιδιαίτερα σε γυναίκες που θηλάζουν και επιθυμούν να συνεχίσουν το θηλασμό. Παρόλα αυτά ορισμένες φορές η φαρμακευτική θεραπεία μπορεί να είναι απαραίτητη.
Μερικές φορές μάλιστα σε 1-2/1000 γυναίκες μπορεί να εμφανιστεί και κάτι πιο σοβαρό που ονομάζεται επιλόχεια ψύχωση. Έτσι μπορεί η νέα μητέρα να μην έχει όρεξη να φάει, να μην μπορεί να κοιμηθεί , να γίνει καχύποπτη ή και παρανοϊκή. Σε αυτή την περίπτωση η θεραπεία είναι απολύτως απαραίτητη και ίσως να χρειαστεί και νοσηλεία. Μεγαλύτερο κίνδυνο φαίνεται να διατρέχουν γυναίκες με ιστορικό διπολικής διαταραχής ή προηγούμενο επεισόδιο επιλόχειας ψύχωσης.
Έγκαιρη διάγνωση και άμεση αντιμετώπιση της επιλόχειας κατάθλιψης μειώνει τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει τόσο η μητέρα αλλά και το βρέφος και βελτιώνει την πρόγνωση. Η προσεκτική λήψη αποφάσεων σχετικά με τις διάφορες επιλογές θεραπευτικής αντιμετώπισης με βάση την αναλογία κίνδυνου-οφέλους πρέπει να συζητείται με τη μητέρα. Οι κίνδυνοι της κατάθλιψης που δεν αντιμετωπίζεται αφορούν στη φτωχή συναισθηματική σχέση της μητέρας με το βρέφος, και τη δυσκολία στη φροντίδα του, μέχρι και τον κίνδυνο εμφάνισης αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς ή και παιδοκτονίας.